Mua trà và lụa ở Thượng Hải: phân biệt thế nào, mua ở đâu, cần chú ý điều gì

Hai thứ dễ mua hớ nhất ở Thượng Hải là trà và lụa. Trà định giá theo hạng và vùng trồng, lụa định giá theo thành phần sợi, mà cả hai điều đó đều không được ghi ở chỗ dễ thấy. Bài này chỉ nói cách phán đoán: xem gì, hỏi gì, khi nào thì bỏ đi. Không nêu tên cửa hàng, vì sạp và mặt hàng thay đổi rất nhanh, danh sách thường đã không còn đúng vào lúc bạn đến.

Trà: vài loại bạn có thể sẽ mua, và chúng thật ra là gì

Trà xanh là thứ phần lớn người hình dung khi nói “trà Trung Quốc”, vùng Giang Nam lại càng đúng như vậy: Long Tỉnh từ Hàng Châu, Bích Loa Xuân từ Tô Châu, chuộng trà mới của năm đó, hương thanh và dáng lá, cũng không để được lâu, mua nhiều thì hương sẽ bay mất. Trà hoa nhài lấy trà xanh hoặc trà trắng làm nền, ướp bằng hoa nhài, hương đến từ hoa, khoảng giá cũng rộng như vậy. Ô long nằm giữa trà xanh và trà đen, khác nhau ở khâu làm xanh và sao sấy. Phổ Nhĩ chia sống và chín, thường ép thành bánh, gạch hoặc hình bát; câu “càng lâu càng đáng giá” đã bị thị trường thổi lên rất nhiều, nhưng bánh trà ép đúng là chịu vận chuyển tốt hơn trà rời.

Một nhóm cuối cần nói riêng cho rõ: các sản phẩm pha trộn và tẩm hương bán dưới chữ “trà”, gồm trà hoa quả, bột nền trà sữa, “trà trái cây”, các loại trà thay thế như kiều mạch rang hay đại mạch, và trà đóng chai. Chúng có thể ngon, nhưng không có chuyện định giá theo hạng và vùng trồng, và không nên mua với mức giá của “trà danh tiếng”.

Hạng và vùng trồng: không thể đối chiếu, nên hãy xem bốn thứ này

Cùng một cái tên, ví dụ “Long Tỉnh”, bao trùm một khoảng rất rộng: từ hạng uống hằng ngày đến trà sao tay ở vùng trồng cốt lõi đều gọi bằng cái tên đó, giá chênh nhau rất nhiều; hạng thường được chia theo thời điểm hái, độ non của búp lá và độ đều. Vấn đề là người đến thăm không có cách nào đáng tin để đối chiếu hạng và vùng trồng: nhãn thì in được, lời nói thì học được. Nên đừng bắt đầu từ câu “có phải hàng thật không”, hãy bắt đầu từ thứ nhìn thấy được.

• Hình dáng và độ đều của trà khô. Đổ ra xem: kích thước có đồng đều không, có nhiều vụn, cọng trà và lá ngả vàng không.
• Hương của trà khô. Bình thường là thanh, khô, không gắt; ngửi thấy vị ngọt như nước hoa, hay mùi cũ, mùi mốc, thì không cần xem tiếp.
• Có được pha trước không. Tiệm trà đàng hoàng sẽ pha cho bạn một chén hoặc vài nước, để xem màu nước, ngửi hương, nhấp một ngụm rồi hãy quyết; chỗ chỉ chịu nói chuyện qua lớp bao bì thì đổi sang tiệm khác.
• Giá có nằm trên cân không. Cân theo trọng lượng, đơn giá tính theo lạng hoặc theo gam là cách làm bình thường; mở miệng đã ra “giá hộp quà”, “giá bộ”, gộp cả bao bì và chuyện biếu xén vào giá, thì phần nhiều là đã đẩy giá lên.

Còn một chi tiết: nếu trong tiệm toàn người mua hộp quà, thì cách định giá của tiệm đó không dành cho người uống trà.

Các chiêu bán trà, và mua ở đâu

“Biểu diễn trà đạo” có xe khách du lịch đỗ trước cửa. Bạn ngồi xuống uống trà, nghe thuyết minh, bước cuối là bán hàng, giá thường cao hơn hẳn mức của loại trà tương tự ở kênh thông thường. Cửa có xe khách đỗ, muốn ra phải đi ngang quầy thu ngân.

Các nhãn “cây cổ thụ”, “hoang dã”, “cây già”. Không có tiêu chuẩn chung nào để đối chiếu, phần nhiều là ngôn ngữ tiếp thị. Hàng thật thì có, nhưng không nằm trong tiệm mà bạn bị dẫn vào.

Trà có cái hộp đắt. Phần lớn chi phí của hộp quà nằm ở cái hộp và túi xách; trà rời cùng hạng trong chính tiệm đó thường chính là thứ nằm trong hộp.

Mua trà chỉ nhìn cái lon. Lon kín, hộp sắt, hộp giấy thì không thấy lá, cũng không ngửi được; trừ khi bạn vốn đã biết sản phẩm đó, đừng lần đầu đã mua theo lon.

Nên mua ở đâu: tiệm trà có cân và cho nếm thử, mặt tiền không cần lớn, cân đúng lượng bạn muốn, pha cho bạn uống, sống bằng khách quen; khu thực phẩm ở tầng hầm trung tâm thương mại, giá niêm yết, xuất được hóa đơn, hạng và vùng trồng thường in trên bao bì; quầy trà rời của các cửa hiệu lâu năm, cũng cân theo trọng lượng, các mức giá phân tầng rõ ràng. Một kinh nghiệm ngược trực giác nhưng đáng tin: đáng tiền nhất thường là hạng thông thường uống hằng ngày, gói giản dị, đơn giá không cao, mà không phải trả thêm cho chuyện “biếu xén”.

Chuyện mang về: trà rất nhẹ, trừ hộp quà, vì hộp thường lớn hơn trà rất nhiều. Quy định hải quan do nước đến quyết định, bài này không nêu số lượng hay hạn mức; trà pha trộn có hoa, có quả, có hạt có thể chạm đến quy định kiểm dịch thực vật, trước khi đi hãy tra hướng dẫn chính thức của hải quan hoặc cơ quan nông nghiệp nước đến. Về hình thức, bánh Phổ Nhĩ ép chịu đi lại tốt hơn trà xanh rời: không sợ bị đè, cũng không mất hương nhanh như trà xanh.

Lụa: tơ tằm dâu, và mọi thứ “giống lụa”

Điều quan trọng nhất chỉ có một: tơ tằm dâu, và tất cả phần còn lại. Tơ tằm dâu là sợi protein tự nhiên kéo ra từ kén tằm; phần còn lại gồm tơ pha với sợi khác, tơ nhân tạo (viscose), và sợi tổng hợp có vẻ ngoài gần giống lụa, phổ biến nhất là polyester và nylon. Chúng không phải “hàng giả”, vấn đề là chúng thường bị bán như tơ tằm dâu nguyên chất, với giá của tơ tằm dâu nguyên chất. Một cửa hàng mang tên “tiệm lụa” không chứng minh được gì: tên tiệm hay lời người bán đều không phải bằng chứng về thành phần, bằng chứng có ý nghĩa duy nhất là nhãn thành phần sợi và cảm giác trên tay bạn.

Không cần thiết bị, có bốn điều có thể phán đoán ngay trong cửa hàng.

• Cảm giác tay và độ rủ. Tơ tằm dâu áp tay, hơi mát, nắm một nắm rồi thả ra thì chậm trở lại dáng, buông xuống thì mềm và chảy với một độ nặng; polyester trơn hơn, cứng hơn, bật lại nhanh.
• Ánh. Ánh của tơ thật dịu, đổi chậm theo góc nhìn, bề mặt không hoàn toàn đều; sợi hóa học bóng hơn và đều hơn, như một lớp màng phản sáng.
• Thử đốt. Tơ thật cháy có mùi tóc cháy khét, chỗ cháy thành tro đen giòn, bóp là vụn; polyester co lại thành hạt cứng, mùi hóa chất. Việc này để người bán làm cho bạn xem, đừng tự châm lửa trong cửa hàng hay trong phòng khách sạn. Người bán nghiêm túc thường chủ động làm thử; chỗ không chịu làm thử mà cũng không nói rõ được thành phần thì đổi tiệm khác.
• Nhãn thành phần. Ghi “100% tơ tằm dâu” và chỉ ghi “lụa”, “cảm giác tơ” là hai chuyện khác nhau, thành phần càng ghi cụ thể càng đáng bàn tiếp.

Các chiêu bán lụa, thứ đáng mua, và chuyện may đo

“Chăn tơ tằm”, “gối tơ tằm”. Nhóm tập trung nhiều vấn đề nhất: ruột có thể chỉ một phần là tơ tằm dâu, phần còn lại là sợi hóa học hoặc sợi ngắn, vẻ ngoài và cảm giác đều làm cho giống. Xem thành phần và trọng lượng ruột có được ghi trên nhãn không; chỗ không cho xem ruột, chỉ nói chuyện giữ ấm và kỹ thuật, thì đừng mua.

Khăn quàng bán theo chiếc ở phố du lịch. Giá thấp, nhiều hoa văn, quảng cáo là tơ thật, còn thành phần thì phần nhiều là sợi hóa học hoặc pha; mua làm quà lưu niệm bình thường thì không sao, mua với giá tơ thật là chuyện khác.

Tiệm may ép khách. May đo vốn là một nghề Thượng Hải làm khá tốt, vấn đề nằm ở cách bán: đo người trước, rồi báo một tổng giá mập mờ, giục bạn đặt cọc ngay trong ngày. Cách làm bình thường là thành phần vải và giá đều ghi được lên phiếu.

“Tham quan nhà máy”. “Xưởng lụa” trong lịch trình thường quan trọng ở phòng trưng bày cuối cùng chứ không phải ở máy móc; nhà máy có thể là thật, cách định giá vẫn theo khách đoàn.

Đáng mua là vải lẻ hoặc đồ trơn một màu ở tiệm ghi rõ thành phần và xuất được hóa đơn: vải tính theo mét, hoặc mua một chiếc sơ mi, khăn quàng, bộ chăn ga kiểu dáng đơn giản, có ghi thành phần rõ ràng. Giá trị của những thứ này nằm ở chính sợi vải, khó giấu phần thổi giá; ngược lại, một món “tơ may đo” kiểu dáng phức tạp, chỉ có lời hứa miệng của người bán, không nhãn thành phần và không hóa đơn, là giao dịch khó nói rõ nhất về sau.

May đo có đáng không: chợ vải và hiệu may ở Thượng Hải làm sơ mi và áo khoác đơn giản đã vào nếp, với điều kiện bạn có thời gian để được đo và đến lấy; sơ mi thường vài ngày, áo khoác lâu hơn, lúc đặt hàng hãy hỏi cho rõ. Ở ngắn, lịch trình chặt thì mua đồ may sẵn đỡ vất vả hơn. Lụa nặng hơn trà nhưng chiếm ít chỗ; hàng dệt thường không vướng kiểm dịch như nguyên liệu thực vật, nhưng hải quan nước đến có quy định riêng với đồ mang theo, đồ có giá trị có thể còn phải khai báo, trước khi đi hãy tra cùng lúc với trà.

Một quy tắc, và ai không nên mua hai thứ này

Trà và lụa bề ngoài chẳng liên quan gì đến nhau, nhưng cách phán đoán là cùng một quy tắc: mua ở nơi người bán không sống nhờ đoàn du lịch; món mình mua thì mình nhìn thấy được món hàng thật; trả tiền bằng thẻ hoặc điện thoại để còn dấu vết. Những chỗ có xe khách đỗ trước cửa, chỉ được nghe thuyết minh mà không được xem hàng, bắt trả tiền mặt hoặc phải quyết ngay tại chỗ, cách xử lý tốt nhất là bước ra ngoài.

Ai không nên mua: người không uống trà thì đừng mua trà, trà mua theo khẩu vị chứ không theo danh tiếng; người không định dùng cho mình cũng không muốn tìm hiểu thì đừng mua hộp quà, đổi ngân sách đó thành một bữa ăn ngay tại đây thì thực tế hơn; người không phân biệt được tơ tằm dâu với sợi hóa học, lại không có thời gian xem và sờ tại tiệm, thì đừng mua đồ lụa đắt; người có hành lý đã đầy thì đừng mua chăn tơ tằm, thể tích và trọng lượng nó chiếm chính là chi phí chính; người mong “săn được giá rẻ” ở hai loại hàng này: rẻ có tiền đề là bạn phán đoán được, mà hai loại này lại đúng là khó nhất. Một điều cuối: khi có người giục bạn quyết ngay tại chỗ, mọi mức giá đều không còn rẻ.