Đường Vũ Khang và những căn biệt thự cũ: một lộ trình đi thật chậm

Trước hết cần nói rõ một hiểu nhầm thường gặp: đường Vũ Khang không phải một con phố tham quan, trước hết nó là một khu dân cư vẫn đang có người ở.

Khu này thực sự là gì

Đường Vũ Khang nằm ở quận Từ Hối, từ khu đường Hoài Hải Trung ở đầu nam chạy lên phía bắc hơn một cây số, kết thúc ở ngã ba đường Ngũ Nguyên và đường Hưng Quốc. Vùng đất này vào nửa đầu thế kỷ 20 thuộc phạm vi mở đường vượt ranh giới của Tô giới Pháp: mạng đường hình thành vào thập niên 1920 và 1930, hai bên lần lượt mọc lên biệt thự vườn độc lập và nhà chung cư thấp tầng, tức những căn biệt thự kiểu Tây mà người địa phương gọi là lão dương phòng. Hàng cây ven đường trồng cùng thời, ngô đồng Pháp, sau lớn lên thành nét đặc trưng ổn định nhất của nơi này. Đến nay đây vẫn là khu dân cư: tường bao, cổng sắt, chậu hoa trên ban công, chăn phơi ngoài cửa sổ đều là dấu vết của sinh hoạt thường ngày, không phải bối cảnh dàn dựng; thứ bạn thấy từ phố thường chỉ là tường ngoài, diềm mái và cổng sân.

Phép lịch sự nên nói trước, vì nó quan trọng hơn lộ trình. Tường bao, cổng sắt và ngõ nhỏ dọc phố đều không phải điểm tham quan, nhiều công trình không mở cửa, trước cổng cũng không có biển chỉ dẫn cho khách. Chụp ảnh phải có chừng mực: đừng chĩa máy vào cửa sổ, ban công và người đang sống ở đó, cũng đừng vì lấy khung hình mà bước vào cổng hay đầu ngõ. Thấy tấm biển kiểu “không tiếp khách tham quan” thì hãy chấp nhận nó. Âm lượng, rác và chỗ dựng xe đạp chia sẻ cũng theo nếp của một khu dân cư.

Một cách đi từ bắc xuống nam

Hãy coi nó là một đường có hướng, chứ không phải một bản danh sách. Bắt đầu từ ngã đường có tòa nhà Vũ Khang, cột mốc duy nhất không thể tránh trên đoạn này; đi theo đường Vũ Khang về phía tây nam, qua đường Ngũ Nguyên, đường Hồ Nam, đến khu đường Phúc Hưng Tây, rồi rời đi bằng đường Hoài Hải Trung. Xuất phát từ đầu bắc có cái lợi là tàu điện ngầm tới được, và suốt tuyến bạn đi từ chỗ đông nhất về phía yên tĩnh nhất.

Qua khỏi tòa nhà, nhịp điệu đổi hẳn: xe cộ thưa đi, người đi bộ được bóng cây và tường bao dẫn đường, cành lá phía trên khép lại thành một hành lang. Ở đoạn này thứ đáng nhìn không phải một điểm cụ thể nào mà là các tầng cây hai bên và tỉ lệ mặt đường.

Đi tiếp về phía nam đến khu đường Hồ Nam, đường Phúc Hưng Tây, các ngã tư nhỏ lại, những con phố nhỏ bắt đầu rẽ nhánh, và đó mới là điều đáng nói: chúng kéo quy mô khu phố xuống, một con ngõ dài vài chục mét thường có cùng lúc cổng sân, nhà ngõ kiểu cũ và mặt tiền cửa hàng xây thêm về sau. Kết thúc ở khu Hoài Hải Trung là thực tế hơn cả, tàu điện ngầm và hàng ăn đều ở đó.

Tòa nhà Vũ Khang và dòng người quanh nó

Tòa nhà Vũ Khang là trung tâm của khu này, cũng là chỗ hẹp nhất. Nó đứng ở góc nhọn nơi vài con đường gặp nhau, trải ra theo đúng hình dạng của ngã đường, như mũi một con tàu. Lý do nó được chụp đi chụp lại rất trực tiếp: dù từ hướng nào tới gần, bạn cũng thấy một mặt đứng trọn vẹn và có chỗ chuyển góc, tầng trệt lại là dãy hành lang có mái mở ra mặt phố kiểu kỵ lâu, phần người đi bộ xuyên qua nối liền với lòng đường.

Lượng người cũng dễ đoán: bản thân tòa nhà nằm ở một ngã tư đông đúc, vỉa hè hẹp, người chụp ảnh thường đứng sát vạch sang đường; đông nhất là từ chiều đến tối, và suốt ngày cuối tuần. Muốn có một tấm ảnh sạch, cách tốt nhất là đứng sang góc phố đối diện, chứ đừng chen ở cửa dưới chân tòa nhà. Phần lớn ảnh chỉ có đúng một tòa nhà này: coi nó là diện mạo của cả khu thì đến nơi sẽ thất vọng; coi nó là điểm khởi đầu thì nó làm tròn vai.

Dọc đường còn chỗ nào đáng dừng

Thứ thực sự đáng đi là con đường và những công trình hai bên, không phải từng điểm tham quan riêng lẻ. Sau bức tường bao thường lộ ra ban công tầng hai, mái dốc ngói đỏ và đầu hồi; nhà, cây và tường cùng nhau tạo nên cảnh phố. Công viên nhỏ trong khu và khoảng quảng trường ở góc phố đáng vào ngồi một lát: nó không lớn, nhưng đây là chỗ duy nhất trong khu mà bạn được phép ngồi xuống mà không phải tiêu đồng nào. Những ngõ bên và nhánh phụ cũng đáng nhìn qua: mặt đứng chính của biệt thự cũ thường khuất trong sân, còn mặt bên lại lộ ra ở cuối ngõ.

Ăn gì, dành bao nhiêu thời gian

Cà phê là loại hình dày nhất ở đây, từ quán chỉ có một ô cửa sổ đến chỗ có bàn ghế trong sân; giá cao hơn mặt bằng chung, thứ bạn thực sự trả tiền là vị trí và cái sân. Quán ăn nhỏ và quán mì chen giữa, buổi trưa ổn định hơn buổi tối, bánh mì và kem hợp để vừa đi vừa ăn. Muốn một bữa tử tế, hãy đi thêm vài dãy phố về phía bắc hoặc phía nam đường Hoài Hải Trung.

Thời gian thì dành nửa ngày là vừa, ba đến bốn tiếng, gồm hai lần ngồi xuống: một lần uống gì đó, một lần trong công viên nhỏ. Chỉ muốn chụp ảnh tòa nhà rồi đi một vòng ngắn thì bốn mươi phút là đủ. Phần cần tính thêm là thời gian giảm tốc: dòng người, chụp ảnh, vỉa hè hẹp, chờ đèn đỏ, đi kiểu gì cũng chiếm mất kha khá. Từ đầu giờ chiều đến chạng vạng là ánh sáng dễ chịu nhất, trưa đến tối cuối tuần là cao điểm về người, sáng sớm yên nhất. Ngày mưa nhỏ đáng đi: ít người, màu tường đậm hơn, cái giá là mặt đất trơn.

Giữa danh tiếng và thực cảnh

Trên mạng, khu này đã bị chụp thành một “khu tham quan biệt thự cũ”, thực tế không phải vậy. Chín phần mười số ảnh là cùng một tòa nhà, cùng một góc; phần còn lại phần nhiều là bố cục ngô đồng cộng biệt thự; cả hai đều không sai, nhưng chúng không đồng nghĩa với “cả một khu biệt thự muốn vào lúc nào cũng được”. Đây là khu dân cư, thứ bạn thấy là mặt ngoài chứ không phải bên trong, và với phần lớn ngôi nhà, chỗ ngắm đẹp nhất nằm ngoài tường bao và ngoài tán cây. Đến với một danh sách nhất định phải xem cho hết, kết cục phần lớn là chụp được hai mươi tấm ảnh giống nhau và đứng chờ trong đám đông.

Kỳ vọng thành thật hơn là thế này: đây là một con phố, một lần đi dạo, một tiếng đến nửa ngày, điểm chính là đi từ ngã tư ồn ào nhất sang đoạn vắng người hơn, giữa đường ngồi một lát dưới tán ngô đồng, rồi rời đi. Không thấy được bên trong không phải điều đáng tiếc, mà chính là định nghĩa của nơi này. Phù hợp với ai: người quan tâm đến bản thân kiến trúc và đường phố, sẵn sàng đi bộ hơn một tiếng, không mong vào được trong nhà. Không phù hợp với ai: người đến chỉ vì một tấm ảnh, người không thích đi bộ. Khu này vẫn có người ở, điều đó vừa giới hạn những gì bạn có thể làm, vừa là lý do nó đáng đi hơn một phố thương mại.