Đánh giá Columbia Circle: phù hợp với ai

Columbia Circle ở Trường Ninh, giữa đường Diên An Tây với đường Phiên Ngung và đường An Tây. Nền của nó là hai lớp: những tòa nhà vườn của câu lạc bộ nông thôn của người Mỹ sống ở Thượng Hải thập niên 1920 và 1930, và những nhà thí nghiệm, nhà xưởng cùng nhà làm việc mà các đơn vị nghiên cứu sản xuất lần lượt dựng lên từ sau thập niên 1950. Mấy năm gần đây qua một đợt cải tạo, phía nam có thêm mấy tòa nhà mới đường nét giản dị, tổng thể nay là một khuôn viên thấp tầng, đi lại tự do. Tòa nào xây năm nào, năm nào được sửa, tại chỗ không nói rõ, ai thật sự quan tâm niên đại thì phải tra riêng.

Nói kết luận trước: đây là chỗ để “dừng lại”, không phải “điểm phải xem”

Đáng đến, nhưng cái nó đáng là một quãng thời gian không vội, không phải một đối tượng nhất định phải xem. Ở đây không có quầy bán vé, không có tuyến tham quan nối thành đường, cũng không có thứ gì thuộc diện “nhất định phải xem”. Việc làm được rất mộc mạc: đi bộ, xem nhà, ngồi một lát, uống chút gì, tiện thì xem một triển lãm, rồi đi. Theo chuẩn đó, nó làm khá tốt. Theo chuẩn “đi riêng một chuyến để xem một thứ gì”, nó sẽ hụt.

Hợp với ai, không hợp với ai

Năm kiểu người nên đến. Thứ nhất, người muốn ở lại một hai tiếng không vội vã, đây đúng là cách dùng đúng của nó: đi một vòng, xem mặt đứng, tìm chỗ ngồi xuống. Thứ hai, người xem kiến trúc và chuyện cải tạo đô thị — cái đáng xem là mặt đứng: chất nhám hạt của tường trát vữa, mái dốc thoải ngói đỏ, cửa chớp gỗ, dãy cửa sổ vòm nối liền, tháp góc làm tròn, đầu hồi thu trên đỉnh thành đường cong hoặc chóp trang trí. Thứ ba, người muốn cầm ly cà phê ngồi giữa cây xanh. Thứ tư, gia đình có trẻ nhỏ: không gian thoáng, mặt nền phẳng, có nước có cỏ, trẻ chạy được. Thứ năm, người vốn đã ở gần đó — với người vùng này, nó là chuyện thường ngày, không phải một chặng trong lịch trình.

Bốn kiểu người không nên đến. Thứ nhất, người chỉ có hai ngày ở Thượng Hải và trong tay có một danh sách: đổ một buổi chiều vào đây là bớt đi một buổi chiều ở một chỗ thật sự có trọng lượng. Thứ hai, người mong một bảo tàng, hay mong một di tích lịch sử có thuyết minh, có tuyến đi, có trưng bày; ở đây không có những thứ đó. Thứ ba, người muốn tìm nguyên bản nhà xưởng cũ: quảng trường, mặt nước, vườn phun sương và sân thượng đều mới làm, dấu vết công nghiệp được sửa mỏng đi. Thứ tư, người muốn ở một chỗ có hơi thở đời sống thường ngày của thành phố — mọi thứ trong khuôn viên đều đã được bảo dưỡng, sắp xếp, còn đời sống thường ngày thì ở ngoài cổng, trên vỉa hè đường Phiên Ngung, đường Tân Hoa.

Nói thật: bất động sản thương mại, thuyết minh mỏng, và trải nghiệm đổi theo ngày

Thứ nhất, đây là bất động sản thương mại, không phải thiết chế văn hóa công cộng. Việc cho thuê có tính tuyển chọn: hàng ăn, bán lẻ, phòng triển lãm, hiệu sách được phối theo một tông rõ ràng. Hệ quả rất trực tiếp — vào được tòa nào, quán nào đang mở phụ thuộc vào việc cho thuê và tình hình kinh doanh trong ngày. Đây cũng là lý do bài này không ghi tên quán, giá và giờ; tình hình trong ngày xin xem tại chỗ và qua kênh chính thức. Thứ hai, lớp lịch sử là thật, nhưng phần giải thích rất mỏng: từ câu lạc bộ đến khu viện nghiên cứu sản xuất đóng kín, mạch này nhìn thấy được trên kiến trúc, nhưng tại chỗ gần như không có lời nào giảng rõ. Thứ ba, trải nghiệm phụ thuộc rất nhiều vào “lúc đó đang mở cái gì”: triển lãm, chợ phiên, biểu diễn thay theo từng đợt, có không gian đóng cửa quanh năm, có thể bạn gặp một buổi chiều không có hoạt động nào.

Mặt nước, kiến trúc, điểm mốc, và có đáng băng qua Thượng Hải không

Trước hết là mặt nước. Nước trong khuôn viên là kiểu bể nông, vòi nhỏ và bóng phản chiếu, tác dụng là để người ta đi qua, ngồi xuống, nhìn vài cái, không phải để người ta vì nó mà đến; nó đẹp, và quả thật giữ cho quảng trường đứng vững, nhưng coi nó là một “cảnh quan” để mong đợi thì sẽ thất vọng. Kiến trúc mới là phần thực chất: cái xác nhận được là loại hình và chi tiết — đầu hồi trát vữa màu kem, đỉnh thu lại bằng đường cong và chóp trang trí, ô cửa sổ hình hoa bốn cánh; dãy nhà liền kề mái dốc ngói đỏ sẫm và tháp tròn ở góc; khối trắng mới dựng áp vào nhà cũ, ngăn cũ với mới bằng một dải kính ngang chạy suốt. Vấn đề nằm ở chỗ: đây là “bối cảnh”, không phải “điểm mốc”, chúng cho bầu không khí và hình ảnh, không cho cái độc nhất khiến người ta sẵn lòng băng qua thành phố để nhìn một lần. Mặt nước và kiến trúc cộng lại, đủ sức cho hai tiếng ghé qua trên đường, không đủ sức cho một chuyến đi riêng.

Có đáng đến hay không tùy vào bạn đang ở đâu. Đang ở phía tây — đi dạo trên những con phố rợp bóng tiêu huyền quanh đường Tân Hoa, đường Phiên Ngung, hoặc đang làm việc quanh đường Diên An Tây — thì cứ vào, chi phí ghé qua gần như bằng không. Ở đầu kia thành phố, phải đi xe riêng một chuyến, thì phải tính cho rõ: trong khuôn viên một đến hai tiếng, đi lại khứ hồi ước hơn một tiếng, bài toán này chỉ đáng khi dùng luôn cả vùng lân cận. Thứ ghép được là đoạn đi bộ trên phố trong khu bảo tồn phong mạo lịch sử văn hóa đường Tân Hoa; phố ở khu này tự nó đáng đi, khuôn viên chỉ là một chặng trong đó. Ga tàu điện ngầm Đại học Giao thông và ga Diên An Tây đều trong tầm đi bộ hoặc đạp xe, ga nào tuyến nào xin đối chiếu thông tin trong ngày.

Kết luận

Người lần đầu đến Thượng Hải: lịch trình từ bốn ngày trở lên, vốn sẽ đi qua phía tây, tiện ghé xem một lần, đáng; lịch trình chỉ hai ba ngày thì bỏ qua. Người đã từng đến Thượng Hải, muốn tìm một chỗ ngồi xuống: đáng, cách dùng đúng là coi nó như một quãng thời gian chậm lại, không phải một điểm dừng trong danh sách. Người quay lại, nhất là người có hứng thú với kiến trúc cận đại và chuyện cải tạo đô thị, đáng quay lại sau một thời gian: khuôn viên vẫn đang đổi, tòa nào quán nào mới mở, mùa nào cũng khác.