Phố cổ Nam Tường: quê hương bánh bao tiểu long và chính thị trấn này

Nam Tường, ở Gia Định, góc tây bắc Thượng Hải, là một thị trấn sông nước bên rìa nội thành vẫn còn giữ được một phần lõi xưa thật: phố cổ và cầu đá men theo con sông, một ngôi chùa, một đôi tháp gạch cổ, cộng thêm khu vườn cổ điển Cổ Y Viên nằm trong tầm đi bộ ngay trong khu thị trấn. Đây cũng là quê hương của dòng bánh bao tiểu long này, cái tên lan xa hơn chính thị trấn. Bài này nói rõ thực tế sẽ thấy gì, phố cổ bị thương mại hóa đến đâu, nửa ngày có đủ không, đi thế nào, và những chỗ nào sẽ khiến người ta thất vọng.

Nam Tường là gì: một lõi xưa thật, quy mô không lớn

Nam Tường thuộc Gia Định, đi về phía tây bắc từ nội thành, là một thị trấn ở rìa Thượng Hải. Lõi xưa bám lấy một con sông: phố cổ trải dọc theo mặt nước, vài cây cầu đá bắc ngang, dưới chân cầu là bóng phản chiếu của tường trắng, cửa sổ khung gỗ và biển hiệu.

Thứ thật sự được tính là di tích chỉ có ba. Một đôi tháp gạch cổ đứng bên cạnh phố cổ, những tầng hiên gạch và chóp tháp cho thấy tuổi đời, người ta thường nói chúng có niên đại khoảng một nghìn năm, thuộc di tồn thời trung cổ, nhưng năm tháng cụ thể và tình trạng trùng tu có nhiều cách nói khác nhau, hãy đối chiếu với tư liệu chính thức trước khi khởi hành. Trong thị trấn có một ngôi chùa, trên bản đồ hướng dẫn của phố cổ ghi là chùa Vân Tường, nằm ngay bên tuyến đi của phố cổ; chùa có mở cửa hay không, vào bằng cách nào, hãy xác nhận theo thông tin tại chỗ trong ngày. Thứ ba là khu vườn cổ điển Cổ Y Viên, cùng nằm trong tầm đi bộ của khu thị trấn với phố cổ, nhưng vườn có tường bao, thường phải mua vé, và là chuyện khác với phố cổ.

Cần nói rõ quy mô: đây là lõi xưa cấp thị trấn, không phải một thị trấn nước như Chu Gia Giác. Đi hết phố cổ chưa tới một giờ, mặt sông không rộng, “nước” ở đây là một con sông chạy xuyên thị trấn, không phải hồ đầm mênh mông. Cái được là mật độ: tháp, chùa, vườn và đồ ăn vặt đều trong tầm đi bộ; cái mất là phải hạ kỳ vọng xuống.

Bánh bao tiểu long: quê hương ở đây, nhưng hàng người kia nói lên sự nổi tiếng

Nam Tường là quê hương của “phái Nam Tường” trong bánh bao tiểu long. Phái này có cỡ to hơn, vỏ hơi dày hơn, nhân băm thô hơn, mùi bột và vị thịt đều rõ hơn hẳn bản ở nội thành; bánh tiểu long nội thành thiên về nhỏ nhắn, vỏ mỏng, nhân mịn, nước dùng trong. Hai loại không có cao thấp, chỉ xem bạn thích mịn hay đặc. Cách ăn có thứ tự cố định: đặt bánh trên thìa, cắn một lỗ nhỏ cho hơi nóng thoát ra, húp nước dùng rồi mới ăn; cắn thẳng một miếng thì thứ chạm vào trước tiên là nước dùng đang sôi.

Thị trấn khai thác chuyện này rất triệt để: phố cổ có mật độ quán điểm tâm rất cao, lồng hấp bày ở cửa, biển hiệu, hộp quà và bao bì đều nói về hai chữ “quê hương”; vào ngày lễ, hàng người ở mấy quán nổi tiếng nhất xếp dài ra tận phố.

Có hai điều nói thẳng. Thứ nhất, độ dài hàng người phản ánh sự nổi tiếng, vị trí và mức độ lan truyền, chứ không phải vị ngon dở; ở Thượng Hải có rất nhiều quán làm được bánh tiểu long đạt chuẩn, không nhất thiết phải đặt cả một bữa ăn vào hàng người dài nhất. Thứ hai, mấy quán nổi tiếng trên phố cổ không tự động hơn các quán tốt trong nội thành, khoảng cách thường nhỏ hơn độ dài hàng người rất nhiều, cái bạn bỏ ra là thời gian. Cách phán đoán vẫn là mấy điểm cơ bản: vỏ mỏng mà dai, nhân có độ đàn hồi, nước dùng trong và có độ sánh, lồng hấp lúc nào cũng bốc hơi, chứ không phải lồng hấp sẵn từ trước được hâm lại. Ăn thế nào, phân biệt ra sao, Hỏi đáp về bánh bao tiểu long viết chi tiết hơn bài này.

Thực tế sẽ thấy gì

Phố cổ: một con đường đá men theo sông, hai bên là mặt tiền gỗ sẫm màu, tường trắng, ngói đen và những dãy đèn lồng đỏ; vài cây cầu đá có thể bước lên để nhìn mặt nước hai bên, trong nước là bóng phản chiếu của biển hiệu và mái hiên. Đây là đoạn tập trung đông người nhất và bị thương mại hóa triệt để nhất của cả thị trấn.

Đôi tháp: một đôi tháp gạch cổ đứng trên khoảng nền lát bên cạnh phố cổ, xung quanh có hàng rào sắt, bên cạnh có bia khắc chữ. Quy mô không lớn, đi một vòng ngắm mất mười mấy phút, nhưng đây là di tích thật sự của thị trấn, đáng để nhìn rõ diềm mái gạch, độ thu nhỏ của thân tháp và chóp tháp, chứ không chỉ coi chúng làm nền; niên đại và quá trình lịch sử lấy theo bảng thuyết minh tại chỗ.

Chùa: ngôi chùa được ghi là Vân Tường trên bản đồ hướng dẫn phố cổ, nằm ngay trên tuyến đi của phố cổ; quy mô và tình trạng mở cửa của chùa mấy năm nay có điều chỉnh, quy định vào cửa theo thông tin tại chỗ trong ngày.

Cổ Y Viên: chỗ đáng dành thời gian riêng nhất ở Nam Tường. Nước hồ, non bộ, hành lang bao quanh, cửa sổ hoa và những rặng trúc, tuyến tham quan được nối bằng mặt nước, đi một vòng là trọn vẹn. Lai lịch của vườn thường được đặt vào thời Minh, bố cục thấy ngày nay đã qua nhiều lần trùng tu, năm tháng cụ thể lấy theo tư liệu chính thức. Vườn thường phải mua vé, giá vé và quy định miễn vé theo kênh chính thức công bố trong ngày, ở đây không đưa ra con số; đi một vòng rồi ngồi một lát, một đến hai giờ là nhịp bình thường.

Phố cổ bị thương mại hóa đến mức nào, và điều đó nghĩa là gì với người đến

Triệt để. Thứ chiếm phần chính trên phố cổ hiện nay là đồ ăn: xiên nướng, đồ chiên, trà sữa, quán điểm tâm và cửa hàng lưu niệm, biển hiệu sáng, chữ lớn, thương hiệu chuỗi nằm ở vị trí đẹp; ở lối vào dựng cổng chào khắc chữ và các đạo cụ chụp ảnh, ngày lễ treo kín đèn lồng. Đây là một phố đồ ăn dành cho khách du lịch, được lắp vào cái vỏ của ngõ phố cũ.

Như thế không có nghĩa là giả. Tháp, chùa và vườn trong lõi xưa là thật, hướng các ngõ phố cũng là cũ; nhưng mặt tiền dọc phố, mặt lát và việc buôn bán phần lớn do nền kinh tế du lịch của đợt này làm ra. Hiểu “phố cổ” là một phố thương mại có nền cũ bên dưới thì kỳ vọng sẽ khớp.

Ảnh hưởng thực tế có ba điều. Thứ nhất, đông người: ngày lễ và cuối tuần, từ trưa đến chiều tối là chen nhất, ngõ hẹp, muốn chụp ảnh phải nép vào lề. Thứ hai, đồ ăn trùng lặp: thứ bán trên cả con phố thì khu danh thắng nào ở Giang Nam cũng có, giá theo kiểu khu danh thắng; muốn ăn khá hơn, hãy đi ra ngoài phố cổ vài dãy phố, những quán nấu cho cư dân địa phương thì chắc ăn hơn. Thứ ba, muốn tìm cảm giác đời sống thì phải đi ra mép: rẽ vào ngõ bên hoặc ra khỏi phố cổ vào khu dân cư, phơi quần áo, sửa xe, mua rau vẫn còn đó, nhưng đó là đời sống thường ngày của thị trấn, không thuộc “khu danh thắng”.

Muốn yên tĩnh, khung giờ tốt nhất là sáng sớm, quanh lúc các quán mở cửa; ngày thường tốt hơn cuối tuần; ngày mưa ngõ ít người, cái giá là đường đá trơn.

Thời gian, đi thế nào, và ghép với các điểm khác ở Gia Định ra sao

Thời gian: chỉ đi phố cổ, xem đôi tháp và chùa thì khoảng hai tiếng, là một chặng trong nửa ngày; đi Cổ Y Viên cho tử tế thì thêm một đến hai giờ và một bữa ăn, nửa ngày là kín; muốn nối thêm các điểm khác ở khu trung tâm Gia Định thì tính thành một ngày trọn. Trong thị trấn không cần phương tiện đi lại, giày phải thoải mái.

Đi thế nào: Nam Tường nằm về phía tây bắc nội thành, trên đường đi Gia Định. Đường sắt đô thị có ga nằm trong khu thị trấn, ra khỏi ga rồi đi bộ theo chỉ dẫn về phía phố cổ thường là cách trực tiếp nhất, cũng có thể cần một chặng trung chuyển ngắn, cụ thể theo thông tin trong ngày. Ở đây không ghi số tuyến và tên ga, những chi tiết này sẽ điều chỉnh, bạn hãy xác nhận tuyến, tên ga, hướng ra và thời gian đi bộ theo bản đồ trong ngày và thông tin chính thức trước khi khởi hành. Đi taxi hoặc tự lái cũng được, thị trấn có bãi đỗ xe, ngày lễ chỗ đỗ căng.

Ghép điểm: khu trung tâm Gia Định có phố cổ, Văn Miếu, vườn và tháp của riêng nó, bổ sung cho Nam Tường: một nơi để xem lõi xưa ven nước và tháp gạch của một thị trấn, một nơi để xem phố cổ và học cung của một huyện lỵ. Giờ mở cửa, quy định đặt trước và vé vào của mỗi nơi khác nhau, hãy sắp xếp theo thông tin trong ngày; đặt cả hai trong một ngày thì phải dậy sớm, đi bộ không ít. Cách chọn lựa cùng loại đã được so trong bài đánh giá phố cổ Bàn Long.

Những chỗ thật sự khiến người ta thất vọng, và ai hợp với nơi này

Thứ nhất là hai chữ “phố cổ”. Nó gợi lên hình ảnh cả một vùng nhà cũ và đời sống trên sông, thực tế chỉ là một con phố cũ bị thương mại phủ kín cộng vài chỗ di tích thật, chỉ có tháp, chùa và vườn là hàng thật; người đến để “dạo phố cổ” sẽ hụt hẫng nhất.

Thứ hai là quy mô của tháp: một đôi tháp gạch đứng giữa khoảng nền lát, có hàng rào bao quanh, vài phút là xem xong, đáng xem, nhưng không đủ thành lý do cho một chuyến đi riêng.

Thứ ba là hàng người mua bánh bao tiểu long và việc buôn bán quanh đó: hàng người nói lên sự nổi tiếng, quà mang về thì giá khu danh thắng.

Thứ tư là nước: sông hẹp, hai bên là biển hiệu và đèn lồng, khung hình đẹp, nhưng không có mặt nước mênh mông và những dãy nhà ven nước như thị trấn nước thật.

Thứ năm là bên ngoài phố cổ: đi xa hơn là khu thị trấn bình thường và nhà ở mới xây, không có điểm tham quan thứ hai để đi tiếp.

Ai hợp: người muốn ăn một bữa bánh bao tiểu long Nam Tường đúng điệu ngay bên cạnh Thượng Hải; người quan tâm tháp gạch, chùa và vườn cổ điển, sẵn sàng dành thời gian riêng cho Cổ Y Viên; khách quay lại đã ở Thượng Hải vài ngày và muốn đi nửa ngày ra ngoài nội thành; và người ở phía tây bắc, tiện đường ghé qua.

Ai có thể bỏ qua: người lần đầu đến Thượng Hải chỉ có hai ba ngày, trong nội thành có nhiều điểm đáng dành thời gian hơn; người mong một thị trấn nước trọn vẹn thì nên đi Chu Gia Giác; người không ưa kiểu khu danh thắng phố thương mại; và người chỉ đến để chụp ảnh, không hứng thú với di tích.