Columbia Circle và Tonglefang: hai hướng cải tạo nhà xưởng cũ ở Thượng Hải

Thượng Hải đã nhiều năm biến nhà xưởng cũ thành không gian văn hóa thương mại, Columbia Circle và Tonglefang thường được nhắc đến cùng nhau, nhưng thực ra đây là hai hướng khác nhau: một nơi từng là câu lạc bộ nông thôn của người Mỹ sống ở Thượng Hải, sau thành một khu viện nghiên cứu sản xuất đóng kín, nay là khu vườn mở thấp tầng; nơi kia là khu phố chen chúc của những xưởng nhỏ trong ngõ, nay là một khu sáng tạo rất nhỏ. Cả hai đều không phải điểm tham quan thông thường.

Columbia Circle: từ câu lạc bộ đến viện nghiên cứu, rồi thành khuôn viên mở

Nó nằm ở quận Trường Ninh, giữa đường Diên An Tây với đường Phiên Ngung và đường An Tây, thuộc vùng phong cách lịch sử văn hóa đường Tân Hoa. Vào thập niên 1920 và 1930, vùng này là khu giao lưu giải trí của người Mỹ sống ở Thượng Hải, câu lạc bộ nông thôn do một kiến trúc sư người Mỹ thiết kế nằm ngay đây: tường xám, ngói đỏ, dãy cửa sổ vòm nối liền nhau và những đầu hồi uốn cong, mang phong cách truyền giáo Tây Ban Nha. Từ thập niên 1950, các đơn vị nghiên cứu sản xuất tiếp quản nơi này, nó thành một khu viện đóng kín, rồi mấy chục năm sau đó lần lượt mọc lên phòng thí nghiệm, phân xưởng và nhà làm việc. Vì thế nền tảng của khuôn viên hôm nay là hai lớp chồng lên nhau: những tòa nhà vườn của thập niên 1920 và 1930, cộng thêm nhà xưởng và nhà nghiên cứu từ thập niên 1950 trở đi.

Sau đợt cải tạo mấy năm gần đây, nơi này mở theo hai giai đoạn, phía nam có thêm mấy tòa nhà nhiều tầng đường nét giản dị; tổng thể là một khuôn viên đi bộ thấp tầng, có bãi cỏ và mặt nước, cổng ra vào ở nhiều hướng, sáng sớm hay tối đều vào ra được; giờ mở cửa của từng cửa hàng, phòng triển lãm và hiệu sách trong khu mỗi nơi mỗi khác, phải hỏi ngay trong ngày.

Xem gì: mặt đứng của những tòa nhà lịch sử, mái dốc thoải ngói đỏ, cửa sổ vòm, cửa chớp gỗ, đầu hồi có trang trí; những nhà xưởng và nhà thí nghiệm đã cải tạo rải rác giữa đó vẫn còn thấy mặt tường cũ và những ô cửa sổ. Nổi tiếng nhất là bể bơi lộ thiên xây từ thập niên 1920: lát mosaic do Anh sản xuất, khi trùng tu vẫn giữ hoa văn ghép dưới đáy bể, nay không dùng để bơi, quanh bể và trên nền mosaic kê bàn ghế ngoài trời của hàng ăn, cũng thường dùng làm chỗ tổ chức sự kiện, và là nơi được chụp nhiều nhất trong cả khu. Một tòa trong số nhà lịch sử nay là hiệu sách; triển lãm, chợ phiên và biểu diễn thay đổi theo từng đợt.

Tonglefang: một khu phố nhỏ còn lại từ công nghiệp trong ngõ

Nó ở quận Tĩnh An, quanh đường Hải Phòng và đường Dư Diêu, quy mô nhỏ hơn Columbia Circle nhiều: một hai con ngõ cộng mấy ngôi nhà mặt phố, mười mấy phút là đi hết một vòng.

Nửa đầu thế kỷ 20, đây là hình mẫu của thứ người ta gọi là công nghiệp trong ngõ. Một loạt xưởng nhỏ và phường thợ làm sắt thép, dệt nhuộm, hóa chất, động cơ điện, bánh kẹo mở ngay trong ngõ, chen cùng nhà ở kiểu thạch khố môn và đời sống cư dân trên cùng một bức tường; trong cùng một con ngõ còn có rạp hát, khu buôn bán, hiệu ảnh, cửa hàng tương làm chỗ phục vụ. Sản xuất và sinh hoạt thay nhau trong cùng một chỗ, đó là khác biệt lớn nhất so với Columbia Circle — nơi ấy trước là câu lạc bộ, sau là viện nghiên cứu, chưa bao giờ có mật độ phường thợ chen với nhà ở như thế.

Mấy năm gần đây, nơi này được cải tạo thành một khu sáng tạo nhỏ theo kiểu sửa cũ cho ra cũ: hàng ăn, quán bar, xưởng làm việc và văn phòng nhỏ chen vào nhau, tỉ lệ con ngõ, mặt tường cũ và cửa nẻo cũ vẫn còn, đồng thời chèn thêm hộp kính, mái che khung thép và mặt lát mới. Bên trong có một triển lãm nhỏ kể nguồn gốc ngành công nghiệp trong ngõ của vùng này, dàn theo từng thời kỳ bằng tủ trưng bày, bao bì cũ, bản sao biển hiệu cũ và một cảnh dựng lại, kèm thuyết minh hai thứ tiếng; có mở hay không, mở lúc nào thì phải ra tận nơi xem.

Hai nơi khác nhau ở khí chất

Columbia Circle rộng, phẳng và sáng. Giữa các tòa nhà là quảng trường lát đá, bãi cỏ, mặt nước và khu vườn phun sương; đường đi rõ ràng, nhiều chỗ ngồi xuống được, người chụp ảnh cũng nhiều, cuối tuần và ngày lễ gần như thành một phố thương mại.

Tonglefang nhỏ, lộn xộn và yên tĩnh. Nó không có trục, bước vào là đã ở trong ngõ, mấy cửa hàng chen nhau, có mặt tiền để trống, có chỗ đang sửa sang. Được cái ít người, nhìn rõ được tỉ lệ mặt tường cũ và dáng cửa nẻo cũ; dở cái là thứ để xem có hạn, đi hai vòng là hết. Một câu: một nơi là khuôn viên, nơi kia là khu phố.

Ra tới nơi thì thực tế làm được gì

Cả hai bên đều không có quầy bán vé, không có tuyến tham quan nối thành đường, cũng không có thứ gì thuộc diện nhất định phải xem; việc có thể làm rất mộc mạc: đi bộ, xem nhà, ngồi một lát, ăn chút gì, tiện thì xem một triển lãm.

Columbia Circle, đi một vòng mất một tiếng đến một tiếng rưỡi: xem mặt đứng của nhà lịch sử, xem bể bơi ấy, xem quảng trường và khu vườn giữa các tòa nhà, giở sách trong hiệu sách, tìm chỗ uống gì đó; sau chập tối đèn lên, dòng nước và đám người trên quảng trường lại là một trạng thái khác. Triển lãm và hoạt động thay theo từng đợt, vào được hay không phải xem ngày.

Tonglefang, nửa tiếng đến một tiếng: xem tỉ lệ con ngõ, đầu hồi và cửa sổ của nhà xưởng cũ, xem triển lãm lịch sử nhỏ ấy, ngồi ở chỗ có sân uống một ly hay ăn một bữa. Buổi tối đông hơn ban ngày, hàng ăn và quán bar là nhân vật chính, ban ngày không ít cửa hàng không mở.

Có một câu nên nhớ trước: cả hai bên đều là bất động sản thương mại, không phải thiết chế văn hóa công cộng, vào được chỗ nào, chỗ nào đang mở phụ thuộc vào việc cho thuê và tình hình kinh doanh hiện tại.

Một buổi chiều cộng một buổi tối

Về địa lý, Columbia Circle ở Trường Ninh, phía tây nội thành, Tonglefang ở Tĩnh An, phía bắc, hai nơi cách nhau vài cây số, đi taxi hoặc tàu điện ngầm cộng đi bộ mất hai mươi đến ba mươi phút. Ga tàu điện ngầm Đại học Giao thông và ga Diên An Tây đều nằm trong tầm đi bộ hoặc đạp xe từ Columbia Circle; Tonglefang cách ga một quãng, ra ga thì đi theo bản đồ.

Buổi chiều đi Columbia Circle trước thì hợp hơn: ban ngày ánh sáng đẹp, nhà cửa, khu vườn, bể bơi và hiệu sách đều nhìn rõ, cũng có chỗ ngồi xuống; lúc trời sắp tối thì chuyển sang Tonglefang, ngõ cộng ánh đèn, vừa kịp một bữa ăn. Đảo lại cũng được, nhưng Tonglefang ban ngày yên tĩnh, không ít cửa hàng không mở, đi buổi sáng dễ về tay không.

Về thời gian: Columbia Circle một tiếng đến một tiếng rưỡi, ngồi xuống uống gì đó thì tính hai tiếng; Tonglefang nửa tiếng đến một tiếng, thêm bữa ăn tính một tiếng rưỡi; đường đi nửa tiếng. Một buổi chiều cộng một buổi tối là vừa đẹp.

Chỉ chọn một: muốn xem kiến trúc, muốn chụp ảnh, muốn dẫn trẻ con ra ngoài trời thì chọn Columbia Circle; muốn tránh đám đông, muốn đi một đoạn yên tĩnh rồi ăn một bữa thì chọn Tonglefang.

Kỳ vọng nên có và những lời thật

Thứ nhất, khí chất công nghiệp có một phần không nhỏ là được sắp đặt cho ra. Quảng trường, mặt nước, vườn phun sương và sân thượng của Columbia Circle đều mới làm, tường cũ được dọn sạch bong, mặt lát mới, cây mới trồng, cửa kính mới mở, dấu vết công nghiệp được sửa thành dáng vẻ đẹp mắt; nó kể một đoạn lịch sử xí nghiệp, nhưng thứ bạn đứng trong là một khuôn viên đã được thiết kế. Cái cũ của Tonglefang trực tiếp hơn, mặt tường, cửa nẻo và tỉ lệ con ngõ vẫn như cũ, nhưng nó cũng đang cho thuê, mặt bằng trống và hàng rào che chắn là chuyện thường.

Thứ hai, khách thuê đổi nhanh. Cửa hàng, triển lãm và lịch hoạt động thay theo từng quý, một quán được nhắc trong bài đánh giá có thể vài tháng sau đã không còn. Vì thế bài này không ghi tên quán, không ghi giá và giờ; giờ mở cửa, triển lãm có mở hay không, cổng nào đang mở, đều phải đối chiếu tại chỗ và qua kênh chính thức trong ngày.

Thứ ba, cả hai bên đều hợp với việc bỏ ra hai tiếng ngồi chậm hơn là làm một điểm đến phải đi riêng một chuyến. Columbia Circle bản thân đủ lớn, đủ sức cho một chuyến đi riêng; Tonglefang nếu chỉ vì nó mà đi riêng một chuyến, đi mười mấy phút là hết sẽ thấy không đáng, cách dùng đúng của nó là gắn với một bữa ăn và một đoạn đi dạo gần đó.

Ai phù hợp: người thích kiến trúc cận đại và chuyện cải tạo đô thị, muốn chụp ảnh, sẵn lòng giết thời gian ở ngoài trời và trong hiệu sách, quán cà phê thì Columbia Circle hợp; người muốn tránh đám đông, có hứng thú với công nghiệp trong ngõ và tỉ lệ nhà thạch khố môn, muốn tìm chỗ yên tĩnh ăn cơm thì Tonglefang đúng hơn. Có trẻ con thì Columbia Circle thoáng hơn, có bãi cỏ và mặt nước, dễ dùng hơn Tonglefang.

Ai sẽ thấy chán: người mong phế tích công nghiệp và vết gỉ sét, vì cả hai nơi đều đã được sửa sang kỹ; người muốn cảnh phố nguyên bản của Thượng Hải xưa, vì một bên là khuôn viên thiết kế lại, một bên là con ngõ đã cải tạo; người chỉ muốn một lần “thăm thú các khu sáng tạo”, vì quy mô của Tonglefang sẽ thấp hơn kỳ vọng; người ghét đông đúc và phải xếp hàng, vì Columbia Circle vào cuối tuần sẽ khiến bạn khó chịu.